آمبولی ریه (PE) لخته خونی است که در رگ خونی بدن (معمولاً در پا) ایجاد میشود، سپس به شریان ریه رفته و در آنجا به طور ناگهانی جریان خون را مسدود میکند.
لخته خونی که در ناحیهای از بدن در یک رگ خونی تشکیل میشود، جدا شده و همراه خون به قسمت دیگر بدن میرود که مسدودکنندهٔ جریان خون نامیده میشود. این لخته ممکن است با قرارگرفتن در رگ خونی، خونرسانی به اندام خاصی را مسدود کند. به این انسداد رگ خونی آمبولی گفته میشود.
قلب، عروق، مویرگها و رگها سیستم گردش خون بدن را تشکیل میدهند. خون با فشار بالا از قلب به داخل عروق پمپ میشود و از آنجا به داخل مویرگها (رگهای خونی کوچک در بافتها) جریان مییابد. سپس از طریق رگها به قلب برمی گردد. زمانی که خون از طریق وریدها به قلب بازمیگردد جریان خون کند میشود. گاهی کندی جریان خون منجر به تشکیل لخته میشود.
عوامل ایجاد آمبولی ریه
لخته شدن خون روندی طبیعی برای جلوگیری از خونریزی است. بدن لخته خون را ایجاد کرده و سپس آن را تجزیه میکند. در شرایط خاص ممکن است بدن نتواند لخته را تجزیه کند که باعث ایجاد مشکلات جدی برای فرد میشود.
ایجاد لخته خون در ورید ممکن است به دلیل کند شدن جریان خون، وضعیت غیرعادی هنگام تشکیل لخته یا آسیب به دیواره رگ خونی باشد.
لخته خون ممکن است در عروق و رگها تشکیل شود. لختههای تشکیل شده در رگها را لختههای وریدی مینامند. وریدهای پاها، وریدهای سطحی در نزدیک سطح پوست یا وریدهای عمیق هستند که نزدیک استخوان واقع شده و توسط عضله احاطه شدهاند.
معمولاً لختههای وریدی در رگهای عمیق پاها ایجاد میشوند که اصطلاحاً ترومبوز ورید عمقی (DVT) نامیده میشود. هنگام تشکیل لخته در رگهای عمیق پا، احتمال جداشدن بخشی از لخته و حرکت آن همراه با جریان خون به ناحیهٔ دیگری از بدن وجود دارد. ترومبوز ورید عمقی از شایعترین علل آمبولی ریوی است.
از دیگر علل آمبولی ریه میتوان به آمبولی چربی (که معمولاً به شکسته شدن استخوانی بزرگ مرتبط است) ، آمبولی مایع آمنیوتیک، حبابهای هوا و ترومبوز ورید عمقی در بالاتنه اشاره کرد که این موارد شیوع کمتری دارند. لختهها همچنین ممکن است در انتهای تزریق داخل وریدی، جدا شده و به ریهها بروند.
چه کسانی در معرض خطر آمبولی ریه (PE) قرار دارند؟
افرادی که در معرض خطر PE هستند کسانی هستند که:
- برای مدت طولانی غیرفعال یا بیحرکت بودهاید.
- بیماریهای ارثی خاص، مانند اختلالات لخته شدن خون یا فاکتور پنج لیدن دارند.
- جراحی کرده اند یا شکستگی استخوان داشتهاند (خطر در هفتههای بعد از جراحی یا جراحت بیشتر است).
- مبتلا به سرطان هستند، سابقه سرطان دارند یا شیمیدرمانی میکنند.
سایر عوامل خطر آمبولی ریه عبارتاند از:
- اضافهوزن یا چاقی.
- سیگارکشیدن.
- بارداری یا زایمان در شش هفته گذشته.
- مصرف قرصهای جلوگیری از بارداری (داروهای ضدبارداری خوراکی) یا هورمون تراپی جایگزین.
- داشتن بیماریهایی مانند سکته مغزی، فلج، بیماری مزمن قلب یا فشارخون بالا.
- آسیب یا ضربه به ورید
- آسیبدیدگی شدید، سوختگی یا شکستگی هیپ یا استخوان ران.
- سن بالای 60 سال
اگر فردی دچار هر یک از این عوامل خطر باشد و لخته خون دارد باید به پزشک مراجعه کند تا اقدامات مناسب برای کاهش خطر انجام شود.
علائم آمبولی ریه
علائم PE بستگی به فرد و شدت لخته خون دارد و ممکن است در افراد مختلف، متفاوت باشد. علائم شامل:
- تنگی نفس ناگهانی
- مشکلات تنفسی
- درد قفسه سینه
- سرفه با یا بدون خلط خونی (مخاط)
- آریتمی (ضربان قلب نامنظم)
- ورم پا یا ورم امتداد رگ پا
- درد یا حساسیت پا
- افزایش حرارت در پای متورم یا دردناک
- قرمزی پای آسیبدیده
- احساس اضطراب یا ترس
- کبودی پوست (سیانوز)
- سرگیجه یا غش کردن
- تنفس سریع و پیدرپی
- عرق کردن
- افزایش ضربان قلب
بیمار در صورت مشاهده هر یک از این علائم باید فوراً به پزشک مراجعه کند. بااینحال، در برخی موارد، ممکن است بیمار هیچ علامت مرتبط با آمبولی ریه نداشته باشد.
تشخیص آمبولی ریه (PE)
آمبولی ریه باتوجهبه سابقه پزشکی بیمار، معاینه فیزیکی و نتایج آزمایش تشخیص داده میشود. آزمایشاتی که برای تشخیص آمبولی ریوی استفاده میشوند عبارتاند از:
- اولتراسوند از پا
- اسکن توموگرافی کامپیوتری (CT)
- اسکن پرفیوژن ریه
- آنژیوگرافی ریه
- آزمایش خون
- اکوکاردیوگرافی
- الکتروکاردیوگرام
- اشعه ایکس قفسه سینه
- ام آرآی قفسه سینه
درمان آمبولی ریه
این بخش به بررسی درمان آمبولی ریه براثر لخته شدن خون میپردازد و از بررسی درمانهای مربوط به دلایل نادر ذکر شده در بالا خودداری شده است. درمانهای اصلی عبارتاند از:
- درمان ضد انعقاد خون.
- اکسیژن در مراحل اولیه برای کمک به رفع تنگی نفس و سطح پایین اکسیژن داده میشود.
بیماران دارای مشکلات مرتبط با آمبولی شدید هستند و یا دارای مشکلات نگرانکنندهای مانند فشارخون پایین، ضربان قلب سریع و / یا سطح اکسیژن خون پایین هستند باید در بیمارستان بستری شوند. اگر هیچ علایم نگرانکنندهای وجود نداشته باشد، میتوان بیماران را در بیمارستان معاینه کرد و نمونه خون نیز بررسی شود.
اگر احتمال آمبولی وجود دارد ممکن است به فرد هپارین با وزن مولکولی کم (LMWH) تزریق شود و به خانه فرستاده شود تا روز بعد برگردد و اسکن بیشتری انجام شود. سپس پزشک تصمیم میگیرد که درمان باید متوقف شود و یا درمان و مشاوره بیشتر نیاز است.
درمان با داروهای ضد انعقاد خون
داروی ضد انعقاد غالباً رقیقکننده خون نامیده میشود اما این دارو در واقع خون را رقیق نمیکند بلکه مواد شیمیایی خاصی را در خون تغییر میدهد تا با افزایش زمان تشکیل لخته خون مانع از انعقاد سریع خون شود. همچنین این دارو (همانطور که برخی از افراد بهاشتباه فکر میکنند) لخته را از بین نمیبرد. داروی ضد انعقاد از بزرگتر شدن آمبولی ریه و از تشکیل لختههای جدید جلوگیری میکند و به بدن اجازه میدهد تا با بهکارگیری مکانیسمهای درمانی برای ازبینبردن لخته اقدام کند.
درمان ضد انعقادی معمولاً بلافاصله پس از مشکوک شدن به آمبولی ریه بهمنظور جلوگیری از وخیم شدن وضعیت لخته، درحالیکه فرد منتظر نتیجه آزمایش هست، شروع میشود.
داروهای ضد انعقاد به دو شکل تزریق و قرص (یا شربت برای کسانی که نمیتوانند قرص قورت دهند) وجود دارد.
آپیکسابان یا ریوروکسابان (قرص) برای بیشتر افراد دارای PE تأیید شده تجویز میشود اما اگر هیچکدام از این دو دارو مناسب نباشند، هپارین با وزن مولکولی کم (LMWH) و همراه آن قرصهای دابیگاتران یا ادوکسابان حداقل برای پنجروز تجویز میشود.
متناوباً هپارین با وزن مولکولی کم (LMWH) همزمان با وارفارین حداقل به مدت پنجروز یا تا زمانی که تست آی ان آر پایدار باشد، مصرف میشود و پس از ان وارفارین بهتنهایی تجویز میشود.
هپارین (یا تزریقات مشابه آن به نام هپارین با وزن مولکولی کم) نوعی داروی ضد انعقاد تزریقی است. هپارین استاندارد بهصورت داخل وریدی (IV) ، معمولاً در بازو، تجویز میشود. این ماده برای آمبولی ریههای پرخطر و همچنین در بیمارانی که مشکلات پزشکی خاصی – مانند بیماری مزمن کلیه – دارند، استفاده میشود. LMWH به پوست در قسمت پایین شکم تزریق میشود. هپارین مارکهای مختلفی دارد. موارد رایجی که میتوانید استفاده کنید Clexane® و Fragmin® هستند.
توجه: از LMWH همچنین در دوزهای کمتر برای جلوگیری از ترومبوآمبولی وریدی (آمبولی ریه و ترومبوز سیاهرگی عمقی) در بیماران بستری در بیمارستان، بهویژه افرادی که عمل جراحی سخت دارند و یا قبلاً تحت عمل جراحی قرار گرفتهاند، استفاده میشود.
وارفارین بهصورت قرص و شربت در دسترس است.
سایر داروهای مشابه با وارفارین نیز ممکن است استفاده شوند که همه آنها بهعنوان ضد انعقاد خوراکی شناخته میشوند.
درمان ضد انعقادی بیشتر موارد تا سه ماه پس از PE ادامه میابد. گاهی درمان طولانیتر نیز توصیه میشود، بهویژه اگر خطر آمبولی بیشتر باشد. پزشک میتواند اطلاعات بیشتری در اختیار بیماران قرار دهد. اگر فرد باردار باشد، ممکن است بهجای قرص وارفارین از تزریق منظم هپارین استفاده شود زیرا وارفارین ممکن است برای نوزاد متولد شده آسیب (نقایص مادرزادی) ایجاد کند.
درمان حمایتی
درمان حمایتی به معنای درمانی است که به بدن کمک میکند تا اثرات ایجاد شده ناشی از PE را تحمل کند.
- اکسیژن برای کاهش تنگی نفس.
- گاهی مایعات IV برای حمایت از گردش خون تجویز میشود.
- در صورت ناراحتی بیمار یا داشتن آمبولی ریه شدید، باید نظارت دقیق و احتمالاً مراقبتهای ویژه انجام شود.
درمانهای اضافی
مواردی که در ادامه بیان میشود ممکن است برای درمان PE با خطر بالا در مواردی که حال بیمار بسیار وخیم است یا درمان ضد انعقادی امکانپذیر نیست، استفاده شوند.
تزریق داروی حلکننده لخته (ترومبولیز)
داروی حلکننده لخته دارویی است که به بدن بیمار کمک میکند تا لخته خون را حل کند. آلتپلاز دارویی است که معمولاً استفاده میشود. استرپتوکیناز یا اوروکیناز نیز از گزینههای دیگر هستند. این داروها از درمانهای ضد انعقادی هپارین و وارفارین که در بالا توضیح داده شد، قدرتمندترند اگرچه خطر ایجاد عوارض جانبی مانند خونریزی ناخواسته بیشتر است. خونریزی ناخواسته شامل خونریزی در مغز (خونریزی مغزی) است که نوعی سکته مغزی بهحساب میآید..
فیلترها
از فیلترها برای جلوگیری از رسیدن لختههای خون به ریه استفاده میشود. فیلتر در رگ بزرگی به نام ورید اجوف تحتانی (IVC) قرار میگیرد. فیلتر از طریق یک لوله نازک که داخل رگ بزرگی قرار میگیرد، وارد میشود و سپس از طریق رگ به موقعیت موردنظر میرسد. این روش به بیهوشی نیازی ندارد.
اگر درمان ضد انعقادی بهتنهایی کافی نباشد یا بیماران بنا به دلایلی نتوانند درمان ضد انعقادی داشته باشند، استفاده از فیلترها مفید است.
جراحی (آمبولکتومی)
در بعضی موارد میتوان آمبولوز را با جراحی خارج کرد. به این عمل آمبولکتومی میگویند. آمبولکتومی جراحی سختی است زیرا شامل جراحی داخل قفسه سینه، نزدیک به قلب میشود و به بیمارستان تخصصی و تیم جراحی نیاز دارد. آمبولکتومی معمولاً بهعنوان آخرین راهحل برای بیماران محسوب میشود زیرا خطر زیادی را به دنبال دارد. بااینحال در صورت داشتن آمبولی ریهٔ شدید که در صورت عدم درمان بهخودیخود خطر بالای مرگ ایجاد میکند، بهعنوان گزینهٔ درمانی در نظر گرفته خواهد شد.
همچنین برای بیمارانی که نمیتوانند از داروی ضد انعقاد یا حلکننده لخته استفاده کنند نیز جراحی ممکن است انجام شود. این معمولاً به این دلیل است که بیماران در معرض خطر خونریزی قرار دارند.
در برخی موارد نادر برای درمان PE از بایپس قلب و ریه نیز استفاده شده است.
درمان لخته از طریق یک لوله نازک (کاتتر)
به این نوع درمان کاتتر آمبولکتومی گفته میشود که شامل کشیدن لولهٔ نازک از طریق رگهای خونی به لخته خون در ریه است. با رسیدن به لخته ممکن است بتوان آن را برداشت یا تجزیه کرد. این روش درمانی کاملاً تخصصی است و فقط در برخی از بیمارستانهای خاص انجام میشود.
پیشگیری از آمبولی ریوی (PE)
مراحل زیر میتواند به بیمار کمک کند تا از آمبولی ریه جلوگیری کند:
- حرکتدادن اندام تحتانی هنگام نشستن برای مدتزمان طولانی در طول سفر
- ورزش منظم
- رژیم غذایی سالم و نوشیدن مایعات فراوان. اجتناب از مصرف بیش از حد الکل و کافئین
- بلند شدن از رختخواب و حرکت کردن بعد از جراحی یا بیماری
- سیگار نکشیدن
- پیگیری وضعیت از طریق پزشک
اگر بیمار سابقه ترومبوز ورید عمقی (DVT) یا PE داشته باشد، روشهایی برای جلوگیری از تشکیل لختههای خون جدید وجود دارد. بیمار باید برای معاینات منظم به پزشک مراجعه کند و طبق تجویز پزشک از روشهای پیشگیری از آمبولی ریه استفاده کند. در صورت داشتن علائم DVT یا PE بیمار باید سریعاً به پزشک مراجعه کند.
