بیماری قلبی علت اصلی مرگ در جهان است و 25% مرگها ناشی از عارضههای قلبی است. با توجه به چنین آمار بالایی احتمالاً به این نتیجه میرسید که چکآپ قلبی اولویتی مهم برای همه است، اما اینطور نیست. بسیاری از شما مطمئن نیستید که چه زمانی باید به متخصص قلب و عروق مراجعه کنید و نمیدانید علائم نگرانکننده بیماریهای قلبی چیست. برخی صرفاً برای معاینه رایگان به خانههای بهداشت مراجعه میکنند یا از مناسبتهایی که در آنها معاینه رایگان انجام میشود، استفاده میکنند. اگر میخواهید بدانید هر چند وقت یکبار باید به متخصص قلب و عروق مراجعه کنید، با ما همراه باشید تا بدانید که چکآپ قلبی چه زمانی ضرورت مییابد.
اهمیت معاینههای قلب
تقریباً در هر 40 ثانیه یک نفر بر اثر بیماریهای قلبی از دنیا میرود. بیماریهای قلبی انواع مختلفی دارد که از آن جمله میتوان به بیماری شریان کرونری، نارسایی قلبی، ایست قلبی، آریتمی و بیماری مادرزادی قلب اشاره کرد. بسیاری از بیماریهای قلبی قابل مدیریت است و حتی اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود، به طور کامل درمان میشود. به همین دلیل معاینات قلبی منظم از اهمیت بالایی برخوردار است تا متخصص قلب و عروق بتواند نشانههای اولیه و عاملهای خطر بالقوه بیماری قلبی را شناسایی کند. متخصصان قلب به افرادی که مستعد ابتلا به بیماری قلبی هستند، روش مدیریت بدنشان را از طریق رژیم غذایی مناسب، ورزش و مصرف دارو آموزش میدهند تا بتوانند زندگی سالمتر و طولانیتری داشته باشند.
دلایل مراجعه به متخصص قلب
در صورت داشتن هر یک از علائم زیر حتماً برای تشخیص و درمان به موقع به متخصص قلب و عروق مراجعه کنید:
فشار خون بالا
منظور از فشار خون قدرت فشار آوردن خون به دیوارههای عروق خونی حین حرکت در بدن است. فشار خون به دلایل مختلف از سیگار کشیدن گرفته تا استرس، بیتحرکی یا حتی زیادهروی در مصرف نمک خوراکی بالا میرود. فشار خون بالا یکی از عاملهای بسیار خطرناکی است که باعث ابتلا به بیماریهای قلبی میشود، چرا که وقتی فشار خون بالا باشد، فشار بیشتری به قلب و شریانهایش وارد میشود. اگر فشار خون برای مدتی بالا باشد، شریانهای قلب تنگ میشود که در نهایت میتواند به حمله قلبی منجر شود.
متأسفانه فشار خون بالا قاتلی خاموش است، چرا که هیچگونه علائم آشکاری تولید نمیکند. ازاینرو بسیار مهم است که پزشک عمومی فشار خونتان را مرتب کنترل کند، البته خودتان هم میتوانید فشار خونتان را در خانه اندازهگیری کنید.
دیابت
بیماران مبتلا به دیابت دو برابر بیش از بقیه مستعد ابتلا به بیماریهای قلبی هستند و نسبت به غیردیابتیها در سن پایینتری دچار ناراحتی قلبی میشوند، چون وقتی بدن نتواند تمام قند موجود در خون را مصرف کند، قند اضافی در بدن جمع میشود و باعث آسیب دیدن یا انسداد رگها میشود. اگر خون به دلیل تنگی شریانها در شریانها جریان نیابد، قلب اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نمیکند و درنتیجه خطر حمله قلبی بالا میرود؛ بنابراین بسیار مهم است که بیماران دیابتی قند خونشان را حداقل سالی یک بار اندازهگیری کنند و قند خونشان را حتیالامکان نزدیک به میزان HbA1c هدف نگه دارند.
سابقه خانوادگی ابتلا به بیماریهای قلبی
احتمال ابتلا به بیماریهای قلبی ـ عروقی مانند بسیاری از بیماریهای دیگر به شدت تحت تأثیر ژنتیک قرار دارد. البته منظورمان این نیست که اگر پدرتان حمله قلبی کرده باشد، حمله قلبی سرنوشت اجتنابناپذیر شما هم خواهد بود، درهرحال ژنتیک بدون شک یکی از عاملهای خطر مهم است. خوشبختانه با سبک زندگی سالم میتوانید اثر وراثت را کمرنگ کنید.
اگر میدانید که در خانوادهتان سابقه بیماریهای قلبی ـ عروقی وجود دارد، برای مراجعه به پزشک عمومی یا متخصص قلب و عروق تردید نکنید.
بالا بودن کلسترول
هرچند کلسترول بدنام است، اما بدن انسان به جذب منظم کلسترول نیاز دارد، چرا که کلسترول نقش مهمی در تولید ویتامین دی، هورمونهای استروئیدی و صفرا دارد، بهعلاوه کلسترول بخشی از غشای سلولهای بدن است. کلسترول خون در واقع نوعی چربی است که آن را هم از مواد غذایی مصرفی دریافت میکنیم، هم در کبد تولید میشود. دو نوع کلسترول اصلی داریم که احتمالاً قبلاً دربارهشان شنیدهاید:
- کلسترول LDL: کلسترول بد
- کلسترول HDL: کلسترول خوب
اگر میزان کلسترول LDL بیش از حد بالا باشد، چربی اضافی موجود در خون باعث سخت شدن دیوارههای رگها خونی میشود. اگر رگها بیش از حد تنگ شود، مانند زمانیکه فشار خون بالا است، جریان خون متوقف میشود و در نتیجه قلب اکسیژن و مواد مغذی را به اندازه کافی دریافت نمیکند.
بیماری لثه
شاید عجیب به نظرتان برسد، اما مشکلات دهان و دندان با ناراحتیهای قلبی ارتباط دارد. پزشکان دقیقاً نمیدانند که آیا این دو نوع عارضه همبستگی مستقیمی با هم دارند یا این که عامل سومی، مانند سیگار کشیدن در کار است. درهرحال براساس گزارش انجمن سکته مغزی امریکا، نتایج دو مطالعه حکایت از آن دارد که درمان بیماری لثه احتمالاً خطر سکته مغزی را کاهش میدهد.
اما چهطور ممکن است عفونت دهان تا اینحد خطرناک باشد؟ عامل بیماری لثه باکتریهایی است که باعث التهاب بافت دور دندانها میشود. بدن گاهی اوقات واکنشی افراطی به عفونت نشان میدهد، به گونهای که التهاب را از لثهها به رگها منتقل میکند. اگر فکر میکنید که دچار بیماری لثه هستید یا احساس میکنید لثههایتان متورم است، برای آنکه دچار دردسر نشوید، حتماً به دندانپزشک مراجعه کنید.
ورم یا درد پا
دیدن ورم پا بدون هیچ دلیل مشخصی میتواند اتفاق ترسناکی باشد. فقط پزشک با توجه به علائم همراه با ورم (ادم) میتواند تشخیص بدهد که آیا ورم پا نشانه ابتلا به بیماری قلبی است یا کبدی یا کلیوی.
البته ورم پا میتواند دلایل دیگری نیز داشته باشد. برای مثال بانوانی که زایمان کردهاند و بیمارانی که لخته خون در پاها داشتهاند، مستعد ابتلا به نارسایی وریدی هستند؛ به این افراد توصیه میشود که پاها را هنگام نشستن بالا بگذارند و جوراب ضدواریس بپوشند تا از نارسایی وریدی جلوگیری کنند. اگر فقط یک پا ناگهان ورم کرد و گرم شد، ممکن است مشکل نوعی عفونت پوستی باشد، البته احتمال لخته شدن خون نیز وجود دارد. درهرحال اگر پاهایتان ورم کرد، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
احساس درد و ناراحتی در قفسه سینه
علائم اندکی وجود دارد که هشداردهندهتر از درد قفسه سینه باشد؛ هرچند عارضههای بسیاری باعث احساس درد در قفسه سینه میشود، بیماری قلبی آنقدر شایع و چنان خطرناک است که هرگز نباید این علامت را نادیده بگیرید یا بیاهمیت تلقی کنید.
درد قفسه سینه اصطلاحی مبهم و غیردقیق است که غالباً برای توصیف درد، فشار، گرفتگی، خفگی، بیحسی یا ناراحتیهای دیگر در قفسه سینه، گردن یا بالای شکم به کار برده میشود و غالباً با احساس درد در فک، سر یا بازوها همراه است.
درد قفسه سینه بسته به علت آن ممکن است کمتر از یک ثانیه تا چند روز یا چند هفته طول بکشد؛ به ندرت یا مکرراً بروز یابد و کاملاً تصادفی باشد یا تحت شرایط خاص و قابل پیشبینی شروع شود. مشخص کردن این ویژگیها به پزشک کمک میکند تا علت واقعی احساس ناراحتی در قفسه سینه را تشخیص بدهد و متوجه شود که آیا این ناراحتی علامت آنژین یا مشکل جدی دیگری هست یا خیر.
خستگی شدید، لتارژی یا خوابآلودگی در طول روز
خستگی شدید، لتارژی و خوابآلودگی در طول روز علائم بسیار شایع بیماری قلبی است که در صورت مواجهه با آنها باید به متخصص قلب مراجعه کنید. خستگی شدید یا لتارژی ممکن است با بیحالی، خستگی از کار یا بیعلاقگی و عدم اشتیاقی اشتباه گرفته شود که موجب افت عملکرد روزمره میشود. منظور از خوابآلودگی در طول روز این است که در طول روز میل شدیدی به خواب دارید یا از آن هم بدتر دچار نارکولپسی یا حمله خواب میشوید و متوجه میشوید که ناگهان در طول روز به خواب رفتهاید.
هرچند خستگی شدید و لتارژی میتواند جزء علائم بیماری قلبی، بهویژه نارسایی قلبی باشد، این علائم شایع و غیر ویژه میتواند پیامد ابتلا به اختلالهای هرکدام از اندامها و سیستمهای دیگر بدن نیز باشد. اگر دچار خستگی شدید یا لتارژی هستید، باید ارزیابی پزشکی عمومی را برای مشخص شدن دلیل خاص این وضعیت انجام بدهید.
خوابآلودگی در طول روز گاهی اوقات پیامد اختلالهای خواب شبانه، مانند آپنه یا وقفه تنفسی در خواب، سندرم پای بیقرار یا بیخوابی است. انواع اختلالات خواب در صورت ابتلا به بیماری قلبی شایعتر میشود.
نکته مهم
هرچند تمام متخصصان قلب و عروق به بررسی اختلالهای قلبی میپردازند، متخصصان مسیرهای آموزشی کاملاً متفاوتی را برای بررسی عارضههای قلبی بزرگسالان و کودکان طی میکنند. درنتیجه متخصص قلب بزرگسالان یا به اختصار کاردیولوژیست مهارتهای لازم را برای درمان کودکان ندارد و متخصص قلب کودکان از دانش و مهارت لازم برای درمان بزرگسالان برخوردار نیست.
متخصص قلب بزرگسالان
متخصص قلب و عروق بزرگسالان فقط بزرگسالان را ویزیت میکند. هرچند متخصص قلب بزرگسالان میتواند نقص مادرزادی قلب بزرگسالان را نیز درمان کند، عمدتاً به درمان آن دسته از اختلالات قلبی میپردازد که در سالهای بعدی زندگی، عمدتاً در اثر ناراحتیهای قلبی ـ عروقی ایجاد میشود. عارضههایی را که متخصصان قلب و عروق بزرگسالان درمان میکنند، میتوان به صورت زیر طبقهبندی کرد:
- بیماریهای آترواسکلروتیک: این دسته از بیماریها در اثر آترواسکلزو یا تصلب شرائین بروز مییابد. تصلب شرائین به جمع شدن پلاک درون شریانها گفته میشود که جریان خون را به تدریج متوقف میکند و به فشار خون بالا، بیماری شریان کرونری (CAD)، بیماری شریان محیطی (PAD)، حمله قلبی و سکته مغزی دامن میزند.
- آریتمی قلب: آریتمی قلب به اختلال در سیستم الکتریکی قلب گفته میشود. اصطلاح آریتمی به ضربان غیرعادی قلب اشاره دارد. انواع آریتمی قلب شامل برادیکاردی (کندتپشی یا آهسته بودن غیرعادی ضربان قلب)، تاکیکاردی (تندتپشی یا ضربان قلب سریع) و فیبریلاسیون دهلیزی (ضربان قلب نامنظم) میشود.
- بیماری دریچه قلب: دریچه آئورت، میترال، ریوی یا سهلتی قلب به درستی عمل نمیکند. این عارضه میتواند پیامد تنگ شدن غیرعادی دریچه یا نشت دریچه باشد.
- عفونتها و التهابهای قلب: عفونت و التهاب قلب براساس محل آن توصیف میشود. پریکاردیت به التهاب غشای بیرونی دور قلب موسوم به پریکاردیوم (آبشامه یا پیراشامه) گفته میشود. اندوکاردیت به عفونت دریچه قلب یا لایه پوششدهندۀ داخلی قلب اشاره دارد. میوکاردیت بیماری نادر عضله قلب است که غالباً در افراد سالم بروز مییابد.
- نارسایی قلبی (نارسایی قلبی): قلب در اثر نارسایی قلبی نمیتواند خون کافی را برای تأمین نیازهای بدن پمپاژ کند. ممکن است یک یا هر دو طرف قلب دچار نارسایی شود. نارسایی احتقانی قلبی (CHF) نوعی نارسایی قلبی است که باعث برگشت خون به طرف بالا و قلب میشود و به گرفتگی و جمع شدن مایع در بافت (ادم) دامن میزند.
- ایست قلبی (ایست قلبی): ایست قلبی به توقف کامل قلب گفته میشود. ایست قلبی ناگهانی عموماً پیامد ابتلا به بیماری شریان کرونری است، هرچند دیگر عارضههایی که باعث نارسایی ناگهانی سیستم الکتریکی قلب میشود، نیز میتواند علت ایست قلبی باشد.
متخصص قلب اطفال
متخصص قلب اطفال فقط کودکان را درمان میکند. البته متخصص قلب اطفال نیز مانند متخصص قلب بزرگسالان ممکن است با عارضههایی مانند آریتمی قلب، نارسایی قلب یا فشار خون بالا مواجه شود، اما بالا رفتن سن، کشیدن سیگار، رژیم غذایی نامناسب یا دیگر عاملهای سبک زندگی علت بیماری قلب در کودکان نیست.
بسیاری از عارضههای قلبی ـ عروقی کودکان مادرزادی است و از همان بدو تولد در کودکان وجود داشته است. این عارضهها به شرح زیر است:
- مجرای شریانی باز (Arteriosus): وجود رگ اضافی در قلب؛
- نقص کامل کانال دهلیزی ـ بطنی: وجود سوراخ بین سمت چپ و راست قلب؛
- ناهنجاری ابشتاین: نقص دریچه سهلتی؛
- سندرم هیپوپلازی چپ قلب: رشد ناقص سمت چپ قلب؛
- قوس آئورت منقطع: رشد ناقص آئورت؛
- نقص دیواره: ارتباط غیرعادی بین حفرههای قلب؛
- تترالوژی فالوت: ترکیب چهار نقص مادرزادی؛
- ناهنجاری کامل برگشت وریدهای ریوی: ارتباط غیرعادی چهار ورید ریوی با قلب؛
- پس و پیش بودن شریانهای بزرگ: شریانهای ریوی و آئورت به سمت اشتباهی از قلب متصل هستند و
- آترزی سهلتی: نقص در شکلگیری دریچۀ سهلتی.
بعضی عارضههای قلبی ـ عروقی مانند بالا بودن فشار خون ریوی و سیستمی بهتر است به ترتیب توسط متخصص ریه اطفال و متخصص کلیه اطفال درمان شوند.
تشخیص
متخصص قلب و عروق معمولاً آزمایشهای مختلفی را برای تشخیص دادن ناراحتی قلبی انجام میدهد که رایجترین آنها به شرح زیر است:
- گوش دادن به صداهای داخل بدن: متخصص با گوشی پزشکی به صداهای عادی و غیرعادی قلب گوش میدهد؛
- اندازهگیری فشار خون: متخصص فشار خون دیاستولی و سیستولی را اندازهگیری میکند؛
- آزمایش خون: متخصص قلب دستور میدهد که آزمایش خون برای اندازهگیری لیپید، فریتین، هوموسیستئین و التهاب عمومی (پروتئین واکنشی سی) که پیامد ابتلا به بیماری قلبی است، انجام شود.
- نوار قلب (ECG): فعالیت الکتریکی قلب حین تپش اندازهگیری میشود؛
- هولتر مانیتورینگ: دستگاه قابل حمل ECG ضربان قلب را به مدت 24 ساعت بهطور پیوسته ثبت میکند؛
- واقعهنگاری: دستگاه قابل حمل ECG فعالیت قلب را در جهشهای دو تا هفتدقیقهای ظرف یک تا چند هفته ثبت میکند؛
- تست استرس یا ورزش قلب: عملکرد قلب حین ورزش، مثلاً هنگام دویدن روی تردمیل یا پدال زدن دوچرخه ثابت اندازهگیری میشود؛
- کاتتریزاسیون قلب: متخصص کاتتری را برای اندازهگیری عملکرد قلب از راه رگ وارد قلب میکند؛
- اکوکاردیوگرافی: نوعی سونوگرافی است که در آن از امواج صوتی برای مشاهده قلب و حرکت خون استفاده میشود؛
- آنژیوگرافی توموگرافی رایانهای (CTA): نوعی رادیوگرافی رایانهای است که «برشهای» سهبعدی را از قلب و رگهای مهم به دست میدهد؛
- اسکن کلسیم قلب: سی تی اسکن برای مشاهده رسوب کلسیم در شریانهای قلب انجام میشود و
- ام آر آی (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی): نوعی تصویربرداری است که در آن از آهنربا و امواج رادیویی برای ایجاد تصاویر بسیار دقیق از بدن، بهویژه از بافتهای نرم استفاده میشود.
درمان
متخصصان قلب درمانهای غیرتهاجمی تا کمتهاجمی گوناگونی را در دوران تحصیل یاد میگیرند. بیماران نیازمند جراحی یا درمانهای تهاجمیتر به جراح قلب و عروق یا جراح قلب و سینه معرفی میشوند.
بسیاری از عارضههای قلبی ـ عروقی مزمن را میتوان با دارو درمان یا مدیریت کرد. داروهای کاهش دهنده فشار خون (مانند بازدارندههای ACE، مهارکنندههای گیرنده آنژیوتنسین II، بتابلاکرها و مسدودکنندههای کانال کلسیم) و داروهای بهبود دهنده میزان کلسترول خون (استاتینها و بازدارندههای جذب کلسترول) از جمله داروهایی هستند که برای درمان یا مدیریت عارضههای قلبی ـ عروقی تجویز میشوند. نارسایی قلبی را میتوان با ترکیبی از داروهای فوق و داروهای دیگر درمان کرد.
همچنین متخصص قلب از بیمار میخواهد که تغییرات مثبتی را در سبک زندگیاش ایجاد کند تا خطر ابتلا به بیماریهای قلبی کمتر شود؛ این تغییرات مثبت شامل ورزش منظم، کاهش وزن، کاهش مصرف چربی در رژیم غذایی، ترک سیگار و کاهش استرس میشود.
متخصصان قلب و عروق علاوه بر تجویز دارو و اقدامات پیشگیرانه، صلاحیت انجام عملهای زیر را نیز دارند:
- آنژیوپلاستی: متخصص لولهای را وارد رگ میکند تا سیاهرگ یا سرخرگ را با باد کردن بالنی بسیار کوچک باز کند؛
- مداخله قلبی از راه پوست (PCI): متخصص شریانهای تنگ شده را با استفاده از لولههای بسیار ظریفی به نام استنت باز میکند؛
- جایگذاری باطری قلب (پیسمیکر یا ضربانساز): متخصص اختلالات ضربان قلب را با استفاده از دستگاهی داخلی یا خارجی اصلاح میکند؛
- جایگذاری دفیبریلاتور یا دستگاه الکتروشوک قلب: متخصص دستگاه کوچکی را زیر پوست بخش فوقانی قفسه سینه قرار میدهد تا شوک الکتریکی را در صورت لزوم برای عادی کردن ضربان قلب اعمال کند و
- درمان هماهنگسازی دوباره قلب (CRT): فعالیت بطنهای چپ و راست قلب بیماران مبتلا به نارسایی احتقانی قلب با استفاده از پیسمیکر مخصوص هماهنگ میشود.
